Dlaczego powstają, jak je rozpoznać, czy można im zapobiegać i jak je skutecznie leczyć?
Dlaczego powstają popunkcyjne bóle głowy?
Zarówno znieczulenie podpajęczynówkowe (popularnie “znieczulenie w kręgosłup”) jak i pobranie płynu mózgowo-rdzeniowego (czyli punkcja lędźwiowa) wiążą się z nakłuciem opon mózgowo-rdzeniowych i wyciekiem płynu mózgowo-rdzeniowego. [1] Na zasadzie naczyń połączonych, wyciek ten powoduje spadek ciśnienia hydrostatycznego w czaszce. [1] [2] Tyle wiemy. Dlaczego dokładnie boli głowa, możemy się tylko domyślać. Być może przyczyną jest kompensacyjne rozszerzenie naczyń mózgowych, a być może przemieszczenie struktur wewnątrz czaszki. [1] [2] Być może to i to, a być może coś jeszcze innego. Teoretycznie przy znieczuleniu zewnątrzoponowym (np. do porodu) nie nakłuwa się opon, ale może się to zdarzyć przypadkowo, więc po takim znieczuleniu popunkcyjne bóle głowy również mogą wystąpić. [3]
Jakie jest ryzyko popunkcyjnych bólów głowy?
Ryzyko popunkcyjnych bólów głowy jest zależnie od wieku, płci oraz typu i techniki wykonania procedury i waha się od kilku do kilkunastu procent. [4] [5] Większe ryzyko będzie miała rodząca kobieta z historią bólów głowy w przeszłości, u której nastąpiło niezamierzone nakłucie opon grubą igłą do znieczulenia zewnątrzoponowego. [3] [5] Punkcja lędźwiowa z założenia wiąże się z pobraniem płynu mózgowo-rdzeniowego, więc jest większe ryzyko natychmiastowego bólu głowy, ale mniejsze ryzyko długotrwałego bólu. [6] Być może dlatego, że niższe ciśnienie płynu-mózgowo rdzeniowego sprzyja zabliźnieniu się uszkodzenia opon. [6]
Jak zapobiec popunkcyjnym bólom głowy?
Najlepszą metodą jest wpływ na znane czynniki ryzyka, czyli używania tępych (tzw. pencil-point), jak najcieńszych igieł i unikanie kilkukrotnego nakłucia opon. [4] [5]
Dowody na skuteczność leżenia przez kilka godzin, pasa podtrzymującego brzuch, profilaktyczną farmakoterapię czy prewencyjną łątę z krwi są bardzo słabe. [7] [8] [9] [10] [11]
Jak rozpoznać popunkcyjne bóle głowy?
Nie każdy ból głowy po znieczuleniu czy punkcji lędźwiowej spełnia kryteria popunkcyjnego bólu głowy, więc warto poznać jego charakterystyczne cechy. [12] [13] Typowo ból lokalizuje się w okolicy czołowej i skroniowej, nasila się na siedząco i stojąco i słabnie na leżąco. [12] [13] Mogą mu towarzyszyć mdłości, sztywność karku, ból kręgosłupa lędźwiowego, zawroty głowy, zaburzenia widzenia (podwójne widzenie, spadek ostrości, nadwrażliwość na światło) czy zaburzenia słuchu (szumy uszne a nawet utrata słuchu). [12] [13] Typowo pojawiają się w ciągu trzech pierwszych dni od procedury, ale mogą zacząć się nawet po dwóch tygodniach. [13] [14]
Popunkcyjne bóle głowy – leczenie
Najmniej inwazyjne, ale skuteczne jest po prostu przyjęcie pozycji leżącej. [12] [13] Jest to raczej metoda na przeczekanie niż sposób leczenia, dlatego wykorzystuje się też intensywne nawodnienie, kofeinę czy leki przeciwbólowe, ale dowody na ich skuteczność są słabe. [7] [15] [16] [17]
Obiecujące są doniesienia na temat dwóch metod z użyciem leków znieczulenia miejscowego. [18] [19] [20] Prostej i bezpiecznej, ale zwykle krótkotrwałej blokady zwoju skrzydłowo-podniebiennego i dłużej działającej, ale trudniejszej technicznie blokady nerwu potylicznego większego. [18] [19] [20]
Nadal zdecydowanie najskuteczniejsza jest… [21]
Łata z krwi
Łata z krwi (ang. epidural blood patch) polega na pobraniu niewielkiej ilości krwi pacjenta, zwykle około 20 ml, i podaniu jej do kanału kręgowego, ale poza opony otaczające płyn mózgowo-rdzeniowy. Nie wiemy dokładnie, dlaczego ten zabieg pomaga. Przypuszcza się, że podana krew zwiększa ciśnienie płynu mózgowo-rdzeniowego, a powstający skrzep może zatkać otwór w oponie, przez który wycieka płyn. [22]
22 Źródła
1. Grant R, Condon B, Hart I, Teasdale GM. Changes in intracranial CSF volume after lumbar puncture and their relationship to post-LP headache. J Neurol Neurosurg Psychiatry. 1991;54(5):440-442. doi:10.1136/jnnp.54.5.440
2. Lee GH, Kim J, Kim HW, Cho JW. Comparisons of clinical characteristics, brain MRI findings, and responses to epidural blood patch between spontaneous intracranial hypotension and post-dural puncture headache: retrospective study. BMC Neurol. 2021;21:253. doi:10.1186/s12883-021-02279-5
3. Paech M, Banks S, Gurrin L. An audit of accidental dural puncture during epidural insertion of a Tuohy needle in obstetric patients. Int J Obstet Anesth. 2001;10(3):162-167. doi:10.1054/ijoa.2000.0825
4. Nath S, Koziarz A, Badhiwala JH. Atraumatic versus conventional lumbar puncture needles: a systematic review and meta-analysis. Lancet. 2018;391(10126):1197-1204. doi:10.1016/S0140-6736(17)32451-0
5. Al-Hashel J, Rady A, Massoud F, Ismail II. Post-dural puncture headache: a prospective study on incidence, risk factors, and clinical characterization of 285 consecutive procedures. BMC Neurol. 2022;22:261. doi:10.1186/s12883-022-02785-0
6. Monserrate AE, Ryman DC, Ma S. Factors associated with the onset and persistence of post-lumbar puncture headache. JAMA Neurol. 2015;72(3):325-332. doi:10.1001/jamaneurol.2014.3974
7. Arevalo-Rodriguez I, Ciapponi A, Roque-Figuls M, Munoz L, Bonfill Cosp X. Posture and fluids for preventing post-dural puncture headache. Cochrane Database Syst Rev. 2016(3):CD009199. doi:10.1002/14651858.CD009199.pub3
8. Mosavy SH, Shafei M. Prevention of headache consequent upon dural puncture in obstetric patient. Anaesthesia. 1975;30(6):807-809. doi:10.1111/j.1365-2044.1975.tb00961.x
9. Basurto Ona X, Uriona Tuma SM, Martinez Garcia L, Sola I, Bonfill Cosp X. Drug therapy for preventing post-dural puncture headache. Cochrane Database Syst Rev. 2013(2):CD001792. doi:10.1002/14651858.CD001792.pub3
10. Scavone BM, Wong CA, Sullivan JT, Yaghmour E, Sherwani SS, McCarthy RJ. Efficacy of a prophylactic epidural blood patch in preventing post dural puncture headache in parturients after inadvertent dural puncture. Anesthesiology. 2004;101(6):1422-1427. doi:10.1097/00000542-200412000-00024
11. Stein MH, Cohen S, Mohiuddin MA, Dombrovskiy V, Lowenwirt I. Prophylactic vs therapeutic blood patch for obstetric patients with accidental dural puncture: a randomised controlled trial. Anaesthesia. 2014;69(4):320-326. doi:10.1111/anae.12562
12. Vilming ST, Kloster R. Pain location and associated symptoms in post-lumbar puncture headache. Cephalalgia. 1998;18(10):697-703. doi:10.1046/j.1468-2982.1998.1810697.x
13. van Oosterhout WPJ, van der Plas AA, van Zwet EW, Zielman R, Ferrari MD, Terwindt GM. Postdural puncture headache in migraineurs and nonheadache subjects: a prospective study. Neurology. 2013;80(10):941-948. doi:10.1212/WNL.0b013e3182840bf6
14. Reamy BV. Post-epidural headache: how late can it occur? J Am Board Fam Med. 2009;22(2):202-205. doi:10.3122/jabfm.2009.02.080064
15. Cartron E, Volteau C, Leroy M. Oral fluid supplementation for the prevention of post-dural puncture headache: a noninferiority randomized controlled trial. PLoS One. 2025;20(3):e0319481. doi:10.1371/journal.pone.0319481
16. Camann WR, Murray RS, Mushlin PS, Lambert DH. Effects of oral caffeine on postdural puncture headache: a double-blind, placebo-controlled trial. Anesth Analg. 1990;70(2):181-184. doi:10.1213/00000539-199002000-00009
17. Basurto Ona X, Osorio D, Bonfill Cosp X. Drug therapy for treating post-dural puncture headache. Cochrane Database Syst Rev. 2015(7):CD007887. doi:10.1002/14651858.CD007887.pub3
18. Jespersen MS, Jaeger P, Aegidius KL. Sphenopalatine ganglion block for the treatment of postdural puncture headache: a randomised, blinded, clinical trial. Br J Anaesth. 2020;124(6):739-747. doi:10.1016/j.bja.2020.02.025
19. Youssef HA, Abdel-Ghaffar HS, Mostafa MF, Abbas YH, Mahmoud AO, Herdan RA. Sphenopalatine ganglion versus greater occipital nerve blocks in treating post-dural puncture headache after spinal anesthesia for cesarean section: a randomized clinical trial. Pain Physician. 2021;24(4):E443-E451. Available from: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/34213869/
20. Yadav U, Verma S, Doneria D, Hravei R. Efficacy of Greater Occipital Nerve Block versus Sphenopalatine Ganglion Block for the Treatment of Postdural Puncture Headache after Spinal Anesthesia: A Randomized Clinical Trial. Ann Afr Med. 2026;25(5):1161-1167. doi:10.4103/aam.aam_376_25
21. van Kooten F, Oedit R, Bakker SLM, Dippel DWJ. Epidural blood patch in post dural puncture headache: a randomised, observer-blind, controlled clinical trial. J Neurol Neurosurg Psychiatry. 2008;79(5):553-558. doi:10.1136/jnnp.2007.122879
22. Uppal V, Russell R, Sondekoppam RV, Ansari J, Baber Z, Chen Y, et al. Evidence-based clinical practice guidelines on postdural puncture headache: a consensus report from a multisociety international working group. Reg Anesth Pain Med. 2024;49(7):471-501. doi:10.1136/rapm-2023-104817