Istnieją trzy podstawowe mechanizmy bólu: nocyceptywny, neuropatyczny i nocyplastyczny.
Ból nocyceptywny
Powstaje, gdy tkanki są uszkodzone albo zagrożone uszkodzeniem. Przykłady: skręcona kostka, ból po operacji, ból stawu w chorobie zwyrodnieniowej.
Ból neuropatyczny
Wynika z uszkodzenia lub choroby układu nerwowego. Przykłady: neuropatia cukrzycowa, neuralgia po półpaścu, ból korzeniowy, np. w rwie kulszowej.
Ból nocyplastyczny
Wynika ze zmienionej nocycepcji, gdy uszkodzenie tkanek ani choroba układu somatosensorycznego nie wyjaśniają w pełni dolegliwości. Przykłady: fibromialgia, przewlekły napięciowy ból głowy i zespół jelita drażliwego.
Czy te mechanizmy mogą się mieszać?
Tak. Dobrym przykładem jest kompleksowy zespół bólu regionalnego (CRPS). U jednego chorego mogą współistnieć cechy bólu nocyceptywnego, neuropatycznego i nocyplastycznego, tworząc skomplikowany „węzeł gordyjski” bólu.
Czy ból psychogenny istnieje?
„Ból psychogenny” nie jest obecnie traktowany jako odrębny mechanizm bólu. To określenie bywa nadal używane potocznie lub historycznie, ale może sugerować fałszywy podział na ból „fizyczny” i „psychiczny”.
Psychika może natomiast bardzo wyraźnie wpływać na odczuwanie bólu. Stres, lęk, nastrój, wcześniejsze doświadczenia, sen, uwaga czy przekonania mogą zwiększać albo zmniejszać jego natężenie. Nie oznacza to jednak, że ból jest wymyślony albo „tylko w głowie”.
Czy stres może powodować ból?
Stres może wywoływać lub nasilać dolegliwości bólowe, ale nie oznacza to automatycznie, że ich jedyną przyczyną jest psychika. W praktyce znaczenie mają jednocześnie czynniki biologiczne, psychologiczne i społeczne, a ich udział może być inny u każdego pacjenta.
Czy ból nocyplastyczny to ból psychogenny?
Nie. Ból nocyplastyczny nie jest synonimem bólu psychogennego. Pojęcie to opisuje zmienioną nocycepcję, gdy uszkodzenie tkanek ani choroba układu somatosensorycznego nie wyjaśniają w pełni dolegliwości. Nie oznacza to, że ból jest urojony ani że jego przyczyna jest wyłącznie psychiczna.
Czy brak zmian w badaniach oznacza, że ból jest psychiczny?
Nie. Badania obrazowe i laboratoryjne nie mierzą samego doświadczenia bólu, a brak uchwytnej zmiany strukturalnej nie dowodzi przyczyny psychicznej. Dlatego zamiast pytać, czy ból jest „fizyczny czy psychiczny”, lepiej oceniać jego mechanizm oraz czynniki, które go nasilają lub podtrzymują.
Warto też pamiętać, że mechanizm bólu i czas jego trwania to dwa różne sposoby opisu. Zobacz również: ból ostry i przewlekły – dlaczego sam czas trwania nie mówi wszystkiego.
Źródła:
International Association for the Study of Pain (IASP) – Terminology
International Association for the Study of Pain (IASP) – Definition of Pain
Different Types of Pain in Complex Regional Pain Syndrome Require a Personalized Treatment Strategy